Platform over bouw en ontwikkeling in de zorg in Nederland en België
Bij zorgorganisatie Trajectum speelt de fysieke omgeving een steeds nadrukkelijkere rol in het behandelklimaat. Op locatie ’t Mastler in het Gelderse Eefde werd onderzocht hoe het interieur niet alleen veilig en robuust kan zijn, maar ook rust kan brengen en positief gedrag kan stimuleren. Interieurarchitect Anne-Carien KleinJan en facilitair manager Mirjam van der Post vertellen over de aanpak.
Trajectum, met locaties in het noorden en oosten van het land, biedt specialistische behandeling aan mensen met een licht verstandelijke beperking en onbegrepen en risicovol gedrag. Cliënten hebben onder meer te maken met psychiatrische problematiek en soms met delictgedrag. Een veilige omgeving is daarbij essentieel.
Die veiligheid bepaalde lange tijd sterk hoe gebouwen werden ingericht. “Onze gebouwen waren in het verleden heel klinisch ingericht”, vertelt Van der Post. “Vooral vanuit de gedachte dat er geen schade mag ontstaan als situaties escaleren.” Inmiddels kijkt Trajectum daar anders naar. “Wat als gebouwen niet alleen veilig en robuust zijn, maar ook zo worden ingericht dat ze uitnodigen tot positief gedrag en mogelijk escalaties helpen voorkomen?”
Een cliënt die uit boosheid regelmatig tegen een kozijn schopte, vormde een eyeopener. Hij vond de muur en het kozijn lelijk. Nadat hij zelf natuurbehang had uitgekozen, bleef het kozijn langere tijd heel. “Dat heeft wel wat gedaan met deze cliënt – en daarmee onze kijk op interieur veranderd.”
Voor interieurarchitect KleinJan begon de opdracht niet achter de tekentafel. Ze sprak met cliënten, behandelaren en begeleiders en observeerde het gebruik van de ruimtes. Een cliënt vertelde bijvoorbeeld graag met zijn rug tegen een muur te zitten. “Zo houdt hij overzicht, weet hij waar geluid vandaan komt en ontstaan er geen onverwachte situaties.” Die aanpak sluit aan bij de omgevingspsychologie, die onderzoekt hoe de gebouwde omgeving gedrag, waarneming en beleving beïnvloedt. KleinJan volgde hiervoor een masterclass aan de Universiteit van Amsterdam.
Rust, herkenbaarheid en natuurinclusiviteit vormen de drie uitgangspunten van het nieuwe concept. Natuurbeelden en natuurtinten keren terug in de ruimtes, gecombineerd met warme materialen en een houtlook vloer. Natuurlijke elementen zijn bewust ingezet vanwege hun stressverlagende werking en ook de voorheen ‘witte en koude’ gangen veranderden. Iedere vleugel kreeg eigen kleurtinten en iedere cliënt een anders gekleurde deur, waarop tekeningen of foto’s kunnen worden aangebracht. Zo ontstaat een herkenbaar eigen territorium. “Dat is mijn deur”, omschrijft KleinJan de gedachte. “Dan word je er vanzelf ook zuiniger op.”
Volgens Van der Post zijn sinds de herinrichting minder escalaties, spanning en overprikkeling zichtbaar. Cliënten ervaren de ruimtes als warmer en uitnodigender, gebruiken de woonkamers vaker en beschadigen minder spullen. En ook het leef- en werkklimaatonderzoek onder cliënten en medewerkers laat veranderingen zien. Het interieur op zichzelf voorkomt geen escalaties, benadrukken de geïnterviewden, maar ondersteunt de behandeling en behandelmethodiek. Juist de koppeling tussen zorginhoud en fysieke omgeving is essentieel.
De herinrichting van ’t Mastler werd in december 2024 gerealiseerd. Inmiddels wordt de aanpak verder binnen Trajectum uitgerold. Zo is onlangs ook afdeling De Lugte, onderdeel van locatie Groot Hungerink in Eefde, volgens dezelfde principes ingericht en zijn ook op andere locaties de eerste stappen gezet. De ervaringen zijn bovendien vertaald naar een organisatiebreed interieurhandboek. Afdelingen kiezen uit verschillende stijlen, waarbij kleuren, behang, vloeren en meubelstoffen vooraf op elkaar zijn afgestemd. Medewerkers en cliënten bepalen samen welke combinatie bij hun afdeling past. “Alles wat in de stijlgids staat, matcht bij elkaar”, zegt KleinJan.
Bij het handboek horen ook stalenkoffers. Cliënten kunnen materialen daarmee zien, voelen en combineren. “Dan blijft het niet een plat plaatje”, aldus Van der Post, “maar wordt het hun gezamenlijk nieuwe ontwerp.”
Wat kunnen andere zorgorganisaties hiervan leren? Van der Post hoeft daar niet lang over na te denken: “Ga met gebruikers, zorg en cliënten in gesprek. Ga terug naar waar het om gaat: wat heeft onze doelgroep nodig en wat sluit aan bij de behandelmethodiek?” Ontwerpen vanuit uitsluitend een facilitaire of esthetische blik is volgens haar onvoldoende. KleinJan onderschrijft dat: een ontwerper moet begrijpen wat er op een afdeling gebeurt, hoe er wordt behandeld en welke situaties cliënten en medewerkers dagelijks meemaken. Dat gezamenlijke proces is misschien wel de belangrijkste les. “Ik voel niet dat het alleen mijn ontwerp is”, zegt KleinJan. “We hebben het samen gedaan. Het is óns ontwerp.”
Jubileum
