Het Onvoltooide Ziekenhuis: Bouwen voor een toekomst die we nog niet kennen

Vanuit haar jarenlange ervaring met complexe zorgprojecten en eigen onderzoeken ziet Gortemaker Algra Feenstra architects een groeiende paradox in de ziekenhuisbouw. Het realiseren van een nieuw ziekenhuis is een proces dat makkelijk zeven tot acht jaar in beslag neemt. Tegelijkertijd ondergaat de gezondheidszorg, gedreven door technologische vooruitgang, organisatorische fusies en veranderende zorgvisies een razendsnelle evolutie. Het onvermijdelijke gevolg: te vaak is een compleet nieuw ziekenhuis bij oplevering al deels verouderd en moeten vrijwel direct alweer aanpassingen gerealiseerd worden. Dit vraagt om een radicale heroverweging van de ontwerpaanpak: een mogelijk interessante denkrichting hiervoor is het concept van ‘Het Onvoltooide Ziekenhuis’.

Veerkrachtig systeem

Dit concept gaat ervan uit dat een ziekenhuis geen statisch eindproduct is, maar een systeem dat continu meebeweegt met de zorg. De essentie ligt in een strategisch masterplan dat een langetermijnvisie schetst, maar expliciet ruimte laat voor toekomstige innovaties en onvoorziene ontwikkelingen. Het project ontvouwt zich in stappen, in beheersbare fasen, waarbij elke uitbreiding of renovatie zelfstandig gerealiseerd kan worden en steeds de nieuwste technische en duurzaamheidsstandaarden worden geïntegreerd. Ontwerpprincipes als modulariteit, scheiding van functies en flexibele gebouwgrenzen leiden tot schaalbare deelprojecten.

In de praktijk krijgt dit principe verschillende vormen. Bij Noordwest Ziekenhuisgroep in Alkmaar vernieuwt Gortemaker Algra Feenstra architects  het ziekenhuis gefaseerd: de eerste stap is recent in gebruik genomen, maar het masterplan kent nog geen vaststaand eindbeeld. Bij UZ Leuven ging zij verder: binnen een open masterplan van AWG architecten werden meerdere ziekenhuisprojecten gerealiseerd, waarmee het complex is getransformeerd tot een heuse ‘gezondheidsstad’ met gebouwen, straten en pleinen. De benodigde hoofdverbindingen liggen vast, net als de verticale functionele opbouw per niveau, maar de volumetrie van toekomstige gebouwen blijft flexibel in te vullen.

ETZ Tilburg: het concept op ziekenhuisschaal

Ook het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis (ETZ) in Tilburg laat zien hoe deze aanpak werkt op ziekenhuisschaal. Het masterplan is geen vast eindbeeld, maar een dynamisch kader waarin omvang, hoogte en zelfs het programma per fase kunnen verschuiven. De eerste bouwfase naast het bestaande gebouw uit de jaren tachtig is in uitvoering. Tegelijkertijd wordt de volgende fase ontworpen, met de inzichten uit de eerste fase direct in de plannen verwerkt. Zo blijft het ziekenhuis aansluiten bij de zorg van nu, in plaats van achter te lopen op de snelle ontwikkelingen in de praktijk.

Verandering als uitgangspunt

De voordelen zijn concreet: een betere financiële haalbaarheid door gespreide investeringen, grip op veroudering, sneller kunnen inspelen op verandering en minimalisatie van verstoring tijdens de bouw. Het Onvoltooide Ziekenhuis is daarmee een architectonisch kader dat de dynamiek van de zorgsector omarmt, in plaats van ertegen te vechten.

Dat gefaseerde, lerende karakter van het masterplan is precies waar Gortemaker Algra Feenstra architects  met opdrachtgevers als ETZ over in gesprek is: niet over het vastleggen van een eindbeeld, maar over het ontwerpen van een proces waarin keuzes telkens opnieuw bijgesteld kunnen worden, met de kennis van dat moment. Zo ontstaat een ziekenhuis dat nooit af is, maar wel meegaat met zijn tijd.